www.misioni.hr

Rėvista katolike - Tracce   Dicka qė vjen pėrpara tė gjitha gjėrave tjera   Luigi Giussani     Pėrvoja ėshtė hapja ndaj nė njė ngjarje-takimit me Krishtin. Por si hapet njė takim i tillė? Cili ėshtė fenomeni fillestar, origjinal, nga i cili njerėzit goditen, preken dhe tėrheqin njėri tjetrin, dhe bashkohen nė njė? Ėshtė njė katekezė – ajo qė bėjmė nė Kishė”? Jo, ēdo katekezė vjen mė pas, ėshtė instrument i zhvillimit tė dickaje qė vjen mė pėrpara.   Mėnyra me tė cilėn lėvizja – pėrvoja e krishterė – bėhet e pranishėme ėshtė, pėrfshirja nė njė realitet njerėzor tė ri ( te ndryshėm) i cili na godet dhe na tėrheqė sepse - nė mėnyrė tė padukshme, konfuze apo edhe tė qartė – ai i pėrgjigjet njė pritjeje, njė mungese, njė nevoje qė ėshtė shkruar nė natyrėn  e qenjės sonė, i pėrgjigjet nevojave origjinale tė zemrės njerėzore.   Pėrvoja e Krishtit bėhet prezente “tani” nė njė fenomen njerėzor qė paraqet aspekte tė njė risie tė jashtėzakonshme: njė njeri takohet me Tė dhe e gjen nė Tė nė mėnyrė tė befasueshme dhe tė papritur njė mundėsi tė re pėr tė jetuar, diēka qė ia jep atij njė qartėsi mė tė madhe, njė ndjenjė mė pozitive ndaj realitetit, njė shpresė tė vazhdueshme pėr njė jetė mė tė mirė dhe mė tė dobishme, qė e shtyn ta ndjekė Krishtin, duke u vėnė gjithmonė nė lėvizje. Jezu Krishti, ai njeri i dymijė viteve mė parė, nė tė njėjtėn kohė fshihet dhe bėhet i pranishėm, nė formen e njė realiteti njerzor te ri (tė ndryshėm). Takimi, impakti, bėhet me njė realitet njerzor tė ri (te ndryshem), i cila na godet, na prek, na tėrheqė, sepse i pėrgjigjet nevojave strukturore tė zemres mė shumė se ēdo formė tjetėr qė mund tė burojė nga mendja apo fantazia jonė: ne nuk e kemi pritur, nuk do tė kishim mundur kurrė as ta ėndėrrojmė kėtė gjė. Ishte e pa mundur, nuk mund tė gjindet diku tjetėr. Realiteti i ri njerėzor nė tė cilėn Krishti bėhet i pranishėm, konsiston pikėrisht nė kėtė pėrputhje mė tė madhe, tė pamenduar mė parė, nė kėtė pėrputhje tė kėsaj njerėzoreje me tė cilėn takohemi, me kėrkesat mė tė forta tė zemrės – me kėrkesat e pashmangshme tė arsyes.   Kjo pėrballje e njeriut me njė realitet tė ri (te ndryshėm) njerėzor, ėshtė diēka shumė e thjeshtė, absolutisht elementare, qė vjen mė pėrpara se gjithēka tjetėr: mė parė se ēdo katekezė,  reflektim dhe zhvillim; ėshtė dicka qė nuk ka nevojė tė shpjegohet, por vetėm tė shihet, tė kapet; ėshtė diēka qė  e shkakton njė habitje, qė tė rizgjon njė emocion, qė tė ndėrton njė kėrkesė, qė tė shtyn t`i shkosh pas vetėm me ndikim tė fuqisė sė pėrputhjes sė saj me pritjen strukturore tė zemrės. “Sepse, me tė vėrtetė, - si na thotė Kardinali Ratzinger (papa i sotėm, Benedikti i XVI) – ne mund ta njohim vetėm atė pėr tė cilėn gjindet nė ne, njė pėrputhje e tillė” (te Shtunen, 30.01.93). Pikėrisht nė kėtė pėrputhje (tė nevojave tona njerėzore me Atė qė ia jep njė pėrgjigje tė pėrshtatshme) ėshtė kriteri i tė vėrtetės.   Pėrballja me njė prani njerėzore tė ndryshme “vjen mė pėrpara” jo vetėm  nė fillim, por edhe nė ēdo moment qė vjen pas kėtij fillimi: njė vit apo edhe 20 vite mė pas. Fenomeni fillestar – pėrballja me kėtė prani njerėzore tė ndryshme, mahnitja qė lind prej saj – ėshtė e destinuar qė tė jetė  fenomeni fillestar dhe origjinal i ēdo momenti tė zhvillimit. Pse nuk do tė ketė asnjė zhvillim nėse ai impakt fillestar nuk pėrsėritet, nėse ajo pėrfshirje nuk do tė jetė e pėrherėshme, nėse pėrvoja nė ēfarėdo mėnyre nuk do tė jetė gjithmonė “bashkėkohore”. Ai ose duhet tė rinovohet, ose nė tė kundėrtėn asgjė nuk do tė lėvizė dhe menjėhere fillohet tė bėhėn teori mbi kėtė pėrvojė qė ndodhi, duke i kėrkuar  mbeshtetje zėvendėsuese tė kėsaj gėje qė ėshtė mė tė vėrtetė nė zanafillė tė ndryshimit. Faktori origjinal ėshtė pėrballja e vazhdueshme me njė prani tė ndryshme. Prandaj nėse kjo pėrvojė nuk pėrsėritet dhe nuk rinovohet, ajo qė ndodhi nė fillim, nuk ka njė vazhdimėsi tė vėrtetė: nėse njė njeri nuk e pėrjeton tani pėrfshirjen nė njė realitet njerėzor tė ri, ai nuk e kupton mė atė qė i ka ndodhur nė fillim. Vetėm nėse pėrvoja pėrseritet tani, shėndritet dhe thellohet pėrvoja fillestare, dhe nė kėtė mėnyrė vendoset njė vazhdishmėsi, njė zhvillim.   Faktori i parė shenon faktin se “gjithēka ėshtė hir”. Pėrballja me njė realitet njerėzor tė ri ėshtė njė hir, ėshtė gjithmonė njė hir, - nė tė kundėrt bėhet  zbulim i tentuar nga mendja jonė, apo afirmim i hamendshėm i aftėsive kritike tė tij -. Ndyshimi (dallimi) qė vėrehet, origjina e ndryshueshmėrisė njerėzore me tė cilėn pėrballemi, ėshtė absolutisht falas.  Pėrvoja fillestare vazhdon vetėm nėse vazhdimisht nisemi nga pėrballja me njė realitet njerėzor tė ri: “Kėrkojeni ēdo ditė shikimin e shenjtėrve dhe merrni forcė nga fjalėt e tyre” - thuhej nė ftesėn e njė dokumenti tė krishtėrimit tė hershėm, Didache. Vazhdimėsia me atė qė ka ndodhur nė fillim, bėhet e vėrtetė vetėm nėpėrmjet hirit tė njė pėrfshirjejė gjithmonė tė rinovuar dhe plotė me mahnitje sikundėr tė ishte hera e parė. Nė tė kundėrtėn nė vend tė mahnitjes, dominojnė mendimet tė cilat, zhvillimi ynė kulturor (intelektual) na bėnė tė aftė qė t`i orgazizojmė nė kritikat, tė cilat ndjeshmėria jonė i formulon kundėr asaj qė kemi jetuar dhe qė shohim qė tė tjerėt jetojnė; dominojnė rrugėdaljet qė mund tė pretendojmė t’iu imponojmė tė tjerėve, etj. Impakti me njė realitet njerėzor te ri ėshtė thelbėsor edhe nga aspekti etik. Regjistrimi i kėtij impakti kėrkon qėndrim original me tė cilin Krijusi na ka krijuar, dmth qėndrimi i fėmijės qė e lėshon vetėn nė duart e nėnės dhe e ndjek atė: “O Zot, nuk krenohet zemra ime as s’madhėshtohen sytė e mi, as nuk jepem pas punėve tė mėdha, as pas sendeve qė janė mbi fuqitė e mia. Vėrtet shpirtin e kam tė qetė e tė kthjellėt, si foshnja e mėkuar nė parzmėn e nėnės,si kėrthi ėshtė shpirti im nė mua” (Ps 131). Qė tė pranohet ekzistenca e pėrvojės sė krishterė, duhet tė kemi shikimin e njė fėmije: pėrvujtėrinė, gatishmėrinė, thjeshtėsinė nė zemer, varfėrinė nė shpirt, gjė qė tė mėdhenjėve, edhe pse u ka ndodhur takimi (pėrvoja) i parė, ata mund ta kenė humbur atė. Prandaj pėrvoja origjinale, qė e ka filluar nė ta “memorien”, bėhėt njė kujtim i sė kaluares, mbetet vetėm si njė “kujtim i devotshėm”. Ndėrsa me kėtė thejshtėsi apo gatishmėri, njė njeri mund edhe tė ketė gabuar pėr vite me radhė, por e rimerr veten mė mirė se ai qė ka qenė i patrembur dhe asnjėherė nuk ka pasur nevojė pėr njė qortim.   Nė kėtė “varfėri tė shpirtit” dhe “thjeshtėsi tė zemres” vihet nė lojė e gjthė liria njerėzore. Si ėshtė thėnė nė  “Gjurmėt" e pėrvojes sė krishterė: “Edhe nė pėrvojen e krishterė, madje mė sė shumti nė tė, shfaqet qartė si nė njė pėrvojė autentike vetėdia e angazhuar kritike (aftėsia pėr tė verifikuar) e njeriut, dhe sesi njė pėrvojė autentike ėshtė shumė larg nga njė pėrshtypje e rastit apo nga njė ndjesi sentimentale. Ėshtė pikėrisht nė kėtė “verifikim” qė nė pėrvojen e krishterė misteri i iniciatives hyjnore e vlerson “arsyen” e njeriut. Dhe nė kėtė “verifikim” dėshmohet “liria” njerėzore: sepse regjistrimi dhe njohja e pėrputhjes sė jashtėzakonshme nė mes tė misterit tė pranishem dhe tėrė dinamizmit tė njeriut  nuk mund tė ndodhė ndryshe veēse nė masėn e njėjtė me tė cilėn njeriu e pranon varėsinė e tij nga Zoti dhe e pranon se ėshtė “krijuar nga dikush”, dhe nė kėtė konsiston thjeshtėsia, “pastėrtia e zemres” si dhe “varfėria e shpirtit”. E gjithė drama e lirisė ėshtė pikėrisht nė kėtė “varfėri tė shpirtit”: dhe kjo ėshtė njė dramė e thellė nė tė cilėn njeriu bie madje edhe pa e vėrejtur” ( ky tekst gjindet i publikuar nė L. Giussani, Ecja nė tė vėrteten ėshtė njė pėrvojė, Rizzoli, Milano 2006) .   Prandaj pėr kėtė, ai njeri qė, i goditur nga njė risi, do tė niset drejt fatit tė tij pėr tė kėrkuar qė tė “bėjė dicka”, do tė humbte gjithēka: ai duhet tė ndjekė. Ajo prani njerėzore e ndryshme me tė cilėn ai u takua, ėshtė diēka tjetėr, sė cilės duhet t`i bindemi. Nėpėrmjet njė impakti gjithmonė tė ri, nė vazhdimėsi dhe me bindje vendoset njė vazhdimėsi e takimit tė parė. Nė lidhje mė kėtė do tė tregoj njė shembull: le tė bėjmė si hipotezė qė sot do tė takohet njė grup njerėzish tė cilėt e kanė jetuar njė pėrvojė pėr tė cilėn folėm mė lart, dhe ata duke pasur njė pėrvojė tė jashtzakonshme e cila u ka bėrė shume pėrshtypje – pėrvojė e cila atyre iu ka bėrė mirė, madje kjo pėrvojė i ka dhėnė kuptim jetės sė tyre -, duan qė ta pėrsėrisin atė, duke plotėsuar  njė “ndėrprerje” e cila ėshtė krijuar gjatė viteve qė kanė kaluar pas asaj pervoje tė parė. Pėr kėtė arsye ata akoma ndjehen miq pėr shkak tė njė pėrvoje tė mė parshme, njė fakt qė ka ndodhur nė tė kaluaren, por qė nė tė tashmėn ėshtė bėrė siē kam thėnė mė herėt njė “ kujtim i dashur”. Tani si ėshtė e mundur qė ata tė rinisin njė vazhdimėsi me pėrvojėn e parė qė i ka goditur ata? Nėse pėr shembull vendosin: “qė tė bėjnė sė bashku njė grup katekizmi, ose qė tė zhvillojnė sė bashku njė nismė politike, ose qė tė mbėshtesin njė aktivitet humanitar, pėr tė bėrė njė vepėr, etj” asnjėra nga kėto pėrgjigje nuk do tė mund tė mbushte atė boshllėk qė vitet kanė krijuar. Ata kanė nevojė pėr “dicka qė vjen mė pėr para” kėtyre gjėrave, qė pėr ta nuk mund tė jenė asgjė tjetėr perveē njė mjet zvillimi. Ėshtė e nevojshme qė t`iu ndodh prapė ajo qė iu ka ndodhur nė fillim: jo “sikur” ju ka ndodhur nė fillim, por “ajo qė” iu ka ndodhur nė fillim; pėrfshirja ne njė realitet njerzore te ri (tė ndryshme) ku e njėjta ngjarje qė i ka lėvizur nė fillim, tani do tė rinovohet. Aty mund tė bashkohen duke ndjekur dikend, ata lidhen me atė qė ka ndodhur nė fillim. Dhe tė gjithė faktorėt e parė tė pėrvojės sė kaluar bėhen mė tė qartė dhe mė tė pjekur. Nė ripėrsėritjen e ngjarjes sė parė –  dhe  tė habitjes dhe  surprizės sė pėrputhjes mes njė pranie njerėzore tė re (ndryshme) dhe nevojat strukturore tė zemrės, - ndjehet pasqyrimi i tė njejtes ngjarje e cila ka ndodhur dhjetė ose njėzet vite mė parė, nė bankat e shkollės ose nė fakultet.   Pa praninė e kėsaj pėrvoje – takimi me njė realitet njerėzor tė ndryshėm – ēfarėdo llojė “mėnyre” me tė cilėn do tė tentohej qė tė lidhej pėrsėri ajo qė ishte e shkėputur, nuk do ta bėntė atė njė vazhdimėsi. Vazhdimėsia mė tė “atėhershmėn” rivendoset vetėm duke bėrė tė mundur qė ngjarja tė ndodhė prapė tani, qė ai impakt tė pėrsėritet. Dhjetė apo njėzet vite mė pas, e njėjta pėrvojė vazhdon nėse njeriu pėrfshihet me njė realitet tė ri dhe, “si foshnja e mėkuar nė parzmėn e nėnės”, ai braktiset, ndjek, bindet. Sepse ky ndryshim nuk buron nga fantazia e tij apo nga mendimet e tij, nga aftėsia e tij dialektike dhe kėmbgulėse,  nga gjithė ajo qė nė fakt e ka mbajtur larg pėr vite mė radhė: ėshtė dicka tjetėr,  e pa cenueshme dhe e re – njė ngjarje– tė cilės duhet t`i bindesh.                       Nė kėtė pikė mund tė shtrojmė faktorin e dytė   Si, nė ngjarjet qė gjithmonė rinovohen me njė prani njerėzore tė ndryshme, edhe mahnitja, edhe shpresa dhe ndjenjat qė lindin dhe tė vėnė nė lėvizje pėr t`iu shkuar pas, mund tė jenė tė edukuar, “tė nxjerrė jashtė“? Instrumenti kryesor i kėtij edukimi ėshtė ajo qė ne e quajmė “Shkolla e Komunitetit” dhe ėshtė themelore sepse ėshtė sitematike dhe koherente, dhe prandaj ėshtė unifikuese. “Shkolla e Komunitetit” ėshtė instrumenti i zhvillimit – si vetėdije, si dashuri dhe si nxitje nė pėrdorimin e raporteve – tė asaj “diēkaje qė vjen mė pėrpara (paraprin)”, tė pėrvojės sė takimit me njė realitet njerėzor tė ndryshėm.   Nė zhvillimin e punės qė kėrkon „Shkolla e Komunitetit“, aspekti themelor ėshtė, pra, kuptimi i „arsyes“ pėr tė cilėn pėrdorėn disa fjalė. Dhe „arsye“ dmth: pėrvoja e pėrputhjes mes  realitetit me tė cilin ndeshemi, dhe nevojave strukturore tė zemrės sonė.   Prandaj aspekti mė i rėndėsishėm i „Shkollės sė komunitetit“ ėshtė dikush qė „jep  mėsim“, dikush – ose disa – nė tė cilėt ngjarja fillestare rinovohet dhe hapet, duke ofruar veten si pikėnisje pėr ripėrsėritjen e ngjarjeve fillestare nė tė tjerėt.  Ai qė e udhėheq „Shkollėn e Komunitetit“  duhet tė transmetojė njė pėrvojė nė tė cilėn rinovohet mahnitja e parė dhe jo vetėm tė bėj „detyrėn“ sa pėr tė thėnė. Nuk mund tė jetė transmetimi i njė pėrvoje ajo qė niset nga njė vetėdije pėr vetveten si njė rrol; qė lėviz nga njė vizion mbi vetven si njė pronar qė ka pretendime se po mėson dikend. Sepse ai qė nė tė vėrtet mėson ėshtė Shpirti Zotit: ėshtė Shpirti ai qė jep tronditjen e parė dhe qė e rinovon.   Ata qė nė udhėheqjen e „Shkollės sė komunitetit“  transmetojnė njė pėrvojė  qė nė vetvete pėrsėritė atė mahnitjen e parė, e bėjnė kėtė duke i arsyetuar fjalėt qė i pėrdorin. Qė ta japėsh arsyen e fjalėve qė i pėrdor, nė fakt do tė thotė tė transmetosh pėrvojėn e pėrputhjes ne mes madhėshtisė sė njė Pranie dhe tė asaj qė zemra pret, me dritėn dhe ngrohtėsinė qė ato fjalė krijojnė dhe ofrojnė. Keshtu arsyetimi i ēdo fjale bėnė, siē thotė edhe Shėn Pali, “Kalimi nga drita nė dritė “; ėshtė hyrja nė zbulimin e sė vėrtetės, sepse ēdo fjalė e pėrdorur, qartėson njė kėrkesė dhe njė nevojė tė zemrės qė ėshtė nė kėrkim tė fatit tė vet. Varfėria e shpirtit e implikuar nga faktori i parė rikthehet prapė. Pa varfėrinė e shpirtit nė fatk nuk mund tė dėgjohet ajo qė komunikohet: janė shumė tė rėndėsishme vėrejtjet dhe pengesat qė vijnė nga mendimet  zakonshėm, nga ajo me tė cilėn jemi mė tė lidhur ose qė pretendojmė. Prandaj edhe i thonin atij qė kishte lindur i verbėr: “Po ēfarė don ti tė mėsosh nga njė injorant i cili kurrė nuk ka studiuar ligjin!” – qė nuk ka studiuar psikologjinė, filozofinė dhe teologjinė, do tė thonin sot -. Ndėrsa ai qė bindet dhe ndjekė, zhvillohet – dhe sa mė shume ndjekė, aq mė shumė dėshiron tė ndjekė.   Ekziston njė pasojė e pashmangshme dhe ky ėshtė faktori i dytė. Pozicioni mė i mirė pėr ta kuptuar atė qė na thuhet ėshtė, nė mėnyrė paradoksale, pasioni pėr t’ua kumunikuar tė tjerėve pėrvojėn tonė. -. Kėtė e dokumenton nė mėnyrė tė thjeshtė dhe tė bukur njė letėr e shkruar nga njė mik i yni nga Kanadaja, ku ai tregon se nė komunitetin e vogėl tė Lėvizjes nė qyetetin Montreal vitin e kaluar kishte hyrė njė mjek i ri i cili quhej Mark, njė person i ndjeshėm dhe dramatik, plot me pyetje dhe dyshime. Pas njė viti bashkėjetese tė mundimshėm: “ishte sikur kurrė tė mos kishte hyrė” – shkruan Gjoni, autori i letrės. Nė fund tė vitit Markut i arrin njė ftesė nga Universiteti i Buffalos pėr tė bėrė njė stazh dyvjecar shumė tė rėndėsishėm. “Unė nuk dua tė shkoj” - ka qenė pėrgjigja e menjėhershme e Markut. “Pėrse nuk dėshiron tė shkosh” - e pyeti Gjoni. “Nėse pranoj kėtė ofertė, atėherė do tė mė duhet t’ju braktis juve, e unė nuk mund ta bėjė kėtė”. Dhe nė kėtė pikė Gjoni i sygjeron: “Pranoje ofertėn! Shko nė Bufalo, dhe mundohu t’ua komunikosh tė tjerėve  atė qė ti ke ndeshur kėtu”. Ai pranoi, dhe pas disa muajsh ai kishte rreth vetes mė shume njerėz se sa qė kishte lėnė nė Montreal. Por kjo nuk ėshtė e tėra. Dy muaj pas nisjes sė tij, njė vajzė e grupit tė Montrealit – njė infermiere – hyn nė spitalin nė tė cilin Marku kishte punuar deri dy muaj mė parė. Vetėm pas disa ditėsh kryeinfermierja i del pėrpara asaj duke e treguar atė me gishtin, dhe i thotė vajzės: “Mark Basik”, dhe ajo, e befasuar, i thotė: “Ēfarė don tė thuash? Sigurisht unė e njoh Markun Basik, ai ėshtė njė ndėr miqtė e mi mė tė mirė...”. “Ma ka marrė mendja! E kam kuptuar” - i thotė kryeinfermieria - ti dhe Marku i bėni gjėrat nė tė njėjten mėnyrė”. Ajo grua ėshtė ndeshur nė njė fenomen njerėzor tė ndryshėm, nė kėtė rast pėr tė ka ndodhur impakti i parė.   E citova kėtė ngjarje mbi tė gjitha pėr tė shtjelluar pjėsen e parė, sepse aty shihet qartė se ajo qė i ėshtė komunikuar atij mjeku tė ri, nuk ka gjetur mė nė tė justifikime tė kota me shumė  “por” dhe “nėse”, nė tė cilat mė parė do tė ishtė ngatėrruar.   Le tė vijm tani tek faktori i tretė , por vetėm me pak fjalė   Faktori i tretė ėshtė, si tė thuash, “gjithēka tjetėr”. Domethėnė: ėshtė e pamundur qė nga pėrvoja e pėrshkruar deri kėtu tė mos lind njė subjekt i ri, njė protagonist i ri nė botė, njė shoqėri e angazhuar me realitetin nė njė mėnyrė tė ndryshme – domethėnė mė njerėzore, qė pėrputhet  mė shumė me pritjet e zemrės; ėshtė e pamundur qė tė mos lindin tentativa pėr t’i pėrballuar sė bashku nevojat pėr tė cilat bėhemi tė vetėdijshėm - gjeste dhe iniciativa bamirėsie -, qė tė mos lindė njė grup qė nė tė vėrtet dėshiron tė rinovojė unitetin katolik nė politikė, qė tė mos krijohen aktivitete tė reja vetėm pėr tė krijuar punė pėr tė papunet, etj. Realiteti qė “Shkolla e Komunitetit” shndėritė nė lidhjen e saj tė thellė me zemrėn,  bėhet nė mėnyrė tė paevitueshmė subjekt qė nė botėn e vet vepron. Nga kėtu lind vepra – opus Dei – sepse vepra nuk ėshtė asgjė tjetėr veēse njė person nė raport me Idealin, qė nė raportin e tij me Idealin angazhohet pėr tė animuar realitetin sipas atij ideali, nė ēfarėdo situatė qė ndodhė: duke ndėrtuar njė familje ose duke e pranuar thirrjen pėr virgjėri, duke punar apo duke vizituar tė moshuarit nė strehėt e lagjes tonė.