www.misioni.hr

Historia e Krishtlindjeve   Don Robert Jakaj   Dikur moti besimtarėt, tė shpėrndarė nėpėr fshatrat e largėta, u tubonin nė proēesione me drita nė dorė, qė krijonin njė pamje madhėshtore. Dhe dukeshin porsi pėrrockat qė derdhen nė lumenj, qė e zhdukin errėsirėn e natės! Tė gjitha kėto i bėnin pėr tė arritur deri te “Shpella e Betlehemit”, aty ku bashkohet Qielli dhe Toka. Kėtė simbolik besimtarėt e pėrjetonin nė Meshėn e mesnatės pėrēdo vjet. Simbolika e dritave nė duart e besimtarėve nė atė rrugėn e natės sė errėt, nuk ishte asgjė tjetėr pėrveē lajmit tė gėzueshėm, pėrmbi fitoren e “Diellit tė pamposhtur”. Fitorja pėrmbi errėsirėn dhe akullin qė ėshtė tmerri dhe frika e njeriut. Pėrderisa DIELLI ėshtė burimi i jetės dhe ngrohtėsisė. Me kėto gjeste simbolike, tė krishterėt dėrgonin “zjarrin e kėsaj drite” nė shtėpitė dhe vatrat e veta, qė tė ndizet zjarri i dashurisė, i mirėsisė, i paqes dhe i ngrohtėsisė nė jetėn familjare.   Lindje e re Ēdo lindje e re gjithmonė ishte njė gėzim i madh pėr njė shtėpi shqiptare dhe pėr mbarė farefisin, dhe djepi gjithmonė ishte njė urė nėpėr tė cilėn kalonin gjenerata me rradhė, dhe qendra, boshti rreth sė cilės sillet jeta e pėrbashkėt e ēerdhes familjare. Prej djepit shpejt kalon foshnja nė prehrin e plakut dhe tė plakės, duke u lidhur kėshtu e kaluara dhe e ardhmja. Kėtu mund tė zbulojmė gjurmat e identitetit tonė, i cili qenėsisht lidhet me jetė, e cila vijon pa ndėrprerė, atė e nderon lart dhe e ruan me muret simbolike rreth shtėpisė.   Pranoje, o i krishterė, dinjitetin tėnd! Shėlbuesi ynė, o fort i dashur, sot lindi: tė gėzohemi! Nuk ka vend pėr trishtim ditėn nė tė cilėn lind jeta, njė jetė qė e shkatėrron frikėn e vdekjes dhe jep gėzimin e premtimeve tė amshuara. Askush nuk ėshtė i pėrjashtuar prej kėsaj lumturie: shkaku i gėzimit ėshtė i pėrbashkėt pėr tė gjithė, sepse Zoti ynė, fitimtari mbi mėkatin dhe vdekjen pasi nuk gjeti askėnd tė lirė prej fajit, erdhi pėr lirimin e tė gjithėve. Prandaj zgjohu, o njeri: pėr ty Hyji u bė njeri. Ty po tė them, Hyji u bė njeri! Do tė kishe vdekur pėrgjithmonė, sikur ai mos tė kishte lindur nė kohė. Nuk do ta kishte liruar natyrėn tėnde, po tė mos e kishte marrė natyrėn e ngjashme me atė tė mėkatit. Mjerim i amshuar do tė tė kishte pushtuar, po mos tė ishte dhuruar kjo mėshirė. Nuk do ta kishe rifituar jetėn, po tė mos ishte takuar me vetė vdekjen tėnde.   Ēfarė simbolizojnė dhe kur kanė nisur tė festohen ato? “Njė mbret lindi atė ditė,/njė bebe porsi ti ” Kėto janė vargjet e njė kėnge tradicionale tė Krishtlindjeve, tė titulluar “A baby just like you” (Njė bebe porsi ti) tė kompozuar nga Xhon D. Henri (1975). Kjo kėngė shpreh besimin tradicional, sipas tė cilit Krishtlindjet lidhen me ditėn e lindjes sė Jezu Krishtit, tė adhuruar nga miliona tė krishterė nė mbarė botėn dhe tė nderuar e respektuar nga po aq myslimanė, tė cilėt, gjithashtu, mbėshtetur nė shkrimet e tyre tė shenjta, megjithėse nuk e besojnė si Zot, e vlerėsojnė plot pėrkushtim tė birin e virgjėreshės Mari si njė ndėr profetėt mė tė mėdhenj tė historisė sė marrėdhėnies sė njeriut me Hyjninė. Tradita e krishterė e besimit tė lindjes sė Krishtit nė kėtė ditė ka ndikuar edhe nė etimologjinė e fjalės shqipe “Krishtlindje”, tė italishtes “Natale” apo spanjishtes “Navidad”, ndėrsa anglishtja e sotme “Christmas” rrjedh nga anglishtja mesjetare “Christes Masse” (Mesha e Krishtit). Mirėpo Krishtlindja, duke anashkaluar traditėn sinkretiste tė njė festimi plot ngjyra e hare, siē pohon edhe Papa Gjon Pali II dhe siē mėsohet nėpėr fakultetet teologjike, ka njė histori mė tė hershme se vetė Krishtėrimi, ndėrsa sot pakkush e di se pranimi i 25 dhjetorit si dita e lindjes sė Krishtit ėshtė bėrė nga Kisha e hershme vetėm nė mėnyrė simbolike, pėr t’u dhėnė mundėsinė tė krishterėve qė tė pėrqendrohen nė rituale e vepra adhurimi, nė kujtim tė lindjes sė figurės qendrore tė besimit tė krishterė, Jezusit nga Nazareti.   Krishtlindjet e para ishin nė maj, prill e janar Nė njė numėr tė madh tė kishave tė shekujve tė parė ishte zakon, nė pėrgjithėsi, tė kremtuarit e vdekjes dhe jo tė lindjes sė personave tė shquar, pasi Bibla (Mateu 14, 6-10) aludon pėr njė lidhje tė mundshme tė festimit tė Krishtlindjeve me traditat pagane. Edhe vetė Jezusi biblik, i cituar nė letrėn e parė drejtuar Korintasve (11, 24-26), duket se nxit ithtarėt e tij qė tė pėrkujtojnė vdekjen dhe jo lindjen e tij. Studiuesit dhe teologėt na bėjnė me dije se njė pjesė e kishave tė krishtera kremtonin ditėlindjen e Krishtit nė maj, prill apo janar. Vetė teksti biblik duket se nuk mbėshtet lindjen e Jezu Krishtit nė dhjetor. Bibla na thotė se nė kohėn e lindjes sė Jezusit, barinjtė ishin ende fushave natėn (Luka 2, 8-12) dhe kjo, duke njohur kushtet klimaterike tė zonės gjeografike, pėr tė cilėn bėhet fjalė, nuk mund tė ndodhė nė dimrin e ftohtė tė dhjetorit. Njė tjetėr tekst qė flet pėr lindjen e Jezu Krishtit ėshtė edhe Kurani, libri i shenjtė i Islamit. Nė kėtė libėr Jezusi dhe nėna e tij, Maria, pėrmenden me shumė admirim. 25 dhjetori, simbolikė e nxitur nga perandori romak me origjinė shqiptare, Kostandini Ėshtė interesante tė vihet re se festimi i Krishtlindjes mė 25 dhjetor ka shumė mundėsi tė lidhet me veprimtarinė e perandorit romak me origjinė ilire, Kostandinit, i cili, si shumė perandorė tė tjerė romakė, njihej si “inkarnimi” apo “trupėzimi” i Diellit, qė nė atė kohė adhurohej nga romakėt si perėndi. Pas konvertimit nė Krishtėrim, ky perandor me gjak shqiptar udhėhoqi Konēilin e Niēeas (viti 325 pas Kr.), nė tė cilin Krishtėrimi njohu pėr herė tė parė nė mėnyrė zyrtare doktrinėn e “trinisė sė shenjtė”. Kostandini e orientoi besimin e krishterė jo drejt njė ndarjeje tė ashpėr me paganizmin, por e pasuroi besimin e ri me shumė elementė ekzistues nė besimet e mėparshme romake. Nė kėtė kuadėr, historiani Eduard Gibon sqaron se “tė krishterėt romakė, tė cilėt nuk e dinin datėn e lindjes sė tij (Krishtit), pėrcaktuan si festė solemne 25 dhjetorin, Brumalinė, apo Solsticin e Dimrit, tė cilin paganėt e festonin ēdo vit nė pėrkujtim tė lindjes sė Diellit”. Simbolika e pemės sė Krishtlindjeve Edhe pėrgatitja e pemės sė Krishtlindjeve ėshtė njė traditė qė shtrihet nė kohė mė tė hershme se Krishtėrimi. Pema e Krishtlindjeve ėshtė pėrdorur, fillimisht, nga popujt gjermanikė dhe keltė. Duke qenė se ajo pemė ishte e gjelbėr edhe nė stinėn e dimrit, besohej se ajo kishte fuqi tė veēanta mbrojtėse pėrballė fatkeqėsive natyrore dhe shpirtrave tė kėqinj. Ajo stolisej, nė veēanti, nė fund tė dhjetorit, pasi nė kėtė kohė niste tė vihej re zgjatja e orėve tė ditės dhe kjo shėnonte, nė besimin e popujve nė fjalė, mposhtjen e forcave negative tė errėsirės dhe tė ftohtit dhe triumfin e dritės. Krishtėrimi e bėri tė tijėn edhe kėtė traditė tė hershme, por tashmė me njė simbolikė tė re. Pema e krishtlindjeve do tė simbolizonte gjelbėrimin e Parajsės, apo Kopshtit tė Edenit. Pėrdorimi i pemės sė Krishtlindjeve nga tė krishterėt ka nisur nė fillimin e shekullit tė 17-tė nė Strasburg, nė Francė, pėr t’u pėrhapur mė pas nė Gjermani, nė Europėn Veriore e Britaninė e Madhe dhe, sė fundi, nė Amerikė. Nė Meksikė, festimet mė tė gjata dhe mė tė zhurshme tė Krishtlindjeve Meksika njihet si vendi, nė tė cilin festimet e Krishtlindjeve nisin mė herėt dhe mbarojnė mė vonė. Gjithēka nis mė 16 dhjetor me tė ashtuquajturat “posada” (prehje, pushim). Posadat zgjasin nėntė ditė, deri nė vigjilje tė Krishtlindjeve dhe bėhen pėr tė pėrkujtuar endjen e vetmuar tė Jozefit dhe tė Marisė nė qytetin e Betlehemit deri nė ēastin kur gjetėn strehė. Gjatė posadave, njė grup njerėzish bartin statueta tė Jozefit e Marisė, tė cilat i dėrgojnė nė njė shtėpi, duke i shoqėruar kėto rite me kėngė, tekstet e tė cilave kėrkojnė qetėsi e prehje (posada). Ata qė ndodhen brenda shtėpisė pėrgjigjen po me kėngė dhe mė pas vizitorėt futen nė shtėpi bashkė me statuetat e shėmbėlltyrat e tjera tė Jozefit e Marisė. Aty festa vazhdon me disa njerėz me sy tė mbyllur e me shkopa nė duar, tė cilėt pėrpiqen tė thyejnė “pinjatėn”, e cila ėshtė njė enė e madhe balte, e varur diku. Ai qė thyen pinjatėn shpallet fitues dhe mbledh ėmbėlsirat, frutat, ēokollatat e karamelet qė pinjata kishte brenda.   Nata e Krishtlindjes Nata e Krishtlindjes nuk ėshtė vetėm simboli apo fitorja e vdekjes e jetės pėrmbi vdekje, opr ėshtė edhe kujtimi, qė “Zoti bėhet njeri, mishėrohet, qė edhe vetė njeriu tė hyjnizohet” (Augustini). Ai u bė njė prej neve, por prap ėshtė i ndryshėm, qė edhe ne tė ndryshojmė. Pėr kėtė arsye edhe neve na paguhet tė lindim. Sepse pa “Diell” jeta do tė ishte vetėm njė natė e pafund. “Pėr ta kuptuar tė pakuptueshmen e njeriut, nė tė cilėn qėndron domethėnia mė e lartė e urtisė dhe shkėlqimi mė i lartė i bukurisė, duhet kuptuar e Vėrteta qė ekziston” (A. Einstein). Njeriut tė sotėm i duhet mė tepėr zemra se sa arsyeja e mendjes. Gjėrat mund t’i shohim ashtu siē janė vetėm me zemėr. Rrethi nė tė cilėn jetojmė varet prej zemrės. Atė, ēka zemra dėshiron ajo edhe e zgjedh, psh. ideja, politika, sistemi tė cilin dėshiron ta aktualizojė, shkolla, liria etj. Zemra e ndriēon mendjen ose e terratisė. Kriteriumi i zemrės duhet tė jetė DASHURIA.   Nė fund uroj gjithėve juve Krishtlindjen dhe Vitin e Ri 2007, duke dėshiruar mė shumė fatlumturi, hare, dashuri dhe besnikėri, qė jeta juaj tė mos mbetet pa SHPRESĖ, pa DASHURI dhe pa FRYTSHMĖRI!