www.misioni.hr

Simpoziumi ndėrkombėtar pėr shėnimin e 450. vjetorit tė librit tė parė tė shtypur nė gjuhėn shqipe   Gjon Buzuku, Meshari, viti 1555      nga Nahit Veseli     Nė vargun e pėrpjekjeve tona qė tė pėrcjellim dhe t’i prezentojm tė gjitha aktivetete tė shqiptarve tė Kroacisė, ishte edhe ky simpozium i cili u mbajt tė shtunėn me 01. tetor 2005 nė Zagreb, i cili u mbajt nė Shtėpin tė Europės, simpoziumi ndėrkombėtar pėr librin e parė tė shtypur nė gjuhėn shqipe. Simpoziumin e organizoi Kėshilli i pakicės kombėtare shqiptare tė qytetit tė Zagrebit nė bashkėpunim me Misionin katolik shqiptar nė Republikėn e Kroacisė dhe Ambasadėn e Republikės sė Shqipėrisė nė Republikėn e Kroacisė. Tė pranishėm ishin:   Dr. Arben Cici, ambasador i Republikės sė Shqipėrisė nė RK. Msgr Zef  Gashi, kryeipeshkėv i Tivarit, Mali i Zi Dr. Sim Dobreci, nėnkryetar i shoqatės sė don Gjon Buzukut, Ulqin Don Ndue Ballabani, udhėheqės i misioni katolik shqiptar nė RK Dr. Don Lush Gjergji, Kosovė Prof. dr. Zef Mirdita, Kroaci Prof. dr. Seit Mansaku, Shqipėri Prof. dr. Latif Mulaku, Kosovė Prof. dr. Kolec Topalli, Shqipėri Prof. dr. Mahmud Hysa, Maqedoni Prof. dr. Engjell Sedaj, Kosovė Pasi i pėrshėndeti, prezentoi dhe i falenderoi pėr pjesėmarrje tė pranishmit dhe mysafirėt kryetari i Kėshillit zoti Luigj Daka dhe foli pėr rėndėsin e kėtij simpoziumi pėr kombin tonė dhe spjegoi rolin e Kėshillit tė pakicave kombėtare shqiptare tė qytetit tė Zagrebit, dhe lexoi letrat pėrshėndetėse tė Kardinalit Bozanić, Kryeperfektit tė Zagrebit zotit Bandić dhe ambasadorit tė Republikės sė Maqedonisė nė RK, z. Mahi Nesimi, ia dha fjalėn ambasadorit tė RSH, zotit Arben Cici. Ambasadori nė fjalėn e vet pėrshėndetėse foli pėr madhėsin dhe rėndėsin e Mesharit tė Buzukut jo vetėm pėr shqiptar por edhe tėrė kėtė trevė. Guximin e Buzukut tė shkruaj nė gjuhėn shqipe, dhe kulturėn e tij e cila e na e zbardhi fytyrėn. Ėshtė thesar i vėrtetė shkencor i botės sė civilizuar. Vepra e Buzukut na dėshmon se nė Shqipėri edhe mė parė ka pasė kulturė shkrimi dhe gjuhe, pra jo vetėm gjuha latine e greke. Puna e tij nuk vlerėsohet vetėm nga aspekti fetar sepse ai i vuri themelet e gjuhės sė shkruar shqipe. Dokumentoi pėr herė tė parė fjalės shqip, shqiptar ku mė vonė u bė emri Shqipėri. Pas ambasadorit fjalėn e mori Msgr Zef Gashi  i cili na tregoi se Gjon Buzuku ėshtė i anės sė tij dhe foli pėr Gjon Buzukun se duhet tė jetė qenė i dijshėm. Kisha katolike e asaj kohe ka qenė e rrahur nga valėt e ndryshme tė pengesave. Dhjetė vite para shtypjes sė Mesharit janė mbajtur koncilet ku janė pėrcaktuar format liturgjike tė botuara nė Mesharin romak. Nga ky kontekst duhet shikuar pėrpjekjen e Gjon Buzukut t’i ofroj popullit tė tij mesharin nė gjuhėn popullore. Ky tubim le tė jetė njė mirėnjohje njė famulltari tė fshatit i cili nė rrethana shumė tė vėshtira ia arriti tė shkruaj dhe boton kėtė monument tė gjuhės shqipe. Si traditė e pandalshme tė kėsaj pune tė madhe e shoh edhe pėrkthimin e parė nė gjuhėn shqipe tė Mesharit romak nga vendasi i Gjon Buzukut, don Simon Filipaj me 1994 gjuhėn shqipe. Dėshiroj qė ky simpozium tė jetė njė nxitje pėr hulumtuesit tjerė qė tė kėrkojn dhe hulumtojn mė tutje pėr gjuhėn dhe kulturėn tonė dhe tė vėrtetojn se gjuha jonė ka histori dhe kulturė tė lashtė, se jemi pjesė e popujve tė kulturuar. Don Ndue Ballabani foli poashtu pėr rėndėsin e Mesharit tė Gjon Buzukut duke ia mundėsuar qė tė krahasojm gjuhėn tonė me gjuhė tjerra tė lashta europiane. Pra edhe shqiptarėt i pritėn ndėrrimet e mėdhaja kulturore tė shekullit XV tė pėrgatitur. Meshari na e vėrteton se nė Shqipėri duhet ketė pasė edhe para shek. XV njė kulturė ortografike dhe njė gjuhė tė pėrbashkėt, sė paku pėr pėrdorim tė pėrditshėm. Meshari edhe pse i mungojn pesė faqet e para dhe pėr atė arsye nuk dihet se ku ėshtė botuar, ka mjaftė substancė sė bashku me shkrimet tė mėvonshme jo vetėm pėr studiuesit shqiptar por edhe tė tjerė qė tė qartėsojn kėtė vepėr. Gjuha qė e shkruan Buzuku gjallėron ende, dhe mund tė themi se ka lėnė gjurmė deri mė sot nė gjuhėn e shkruar shqipe. Pas kėsaj don Ndue e propozoi kryesin e punės dhe ate: Prof. dr Martin Berisha, don Marijan  Dedaj dhe dr. Luigj Dakėn, me kėtė e shpalli simpoziumin tė hapur. Nė vazhdim me punimin e vet vazhdoi dr. don Lush Gjergji i cili na e paraqiti historikune Mesharit romak, i cili siq u shpreh ėshtė vėshtirė qė mbrenda pesė-dhjetė minutave tė paraqet historin e dy mijė viteve. Pas shumė hulumtimeve tė ekspertėve deri nė kohėn tonė kemi njė njohuri tė mjaftueshme pėr Mesharin romak. Edhe pse ka ende vend pėr studim dhe shqyrtim. Nė vazhdim me shumė tė dhėna interesante e spjegoi historin e zhvillimit tė Mesharit gjatė shekujve. Foli pėr krijimin e Kanonit romak dhe zhvillimin e tij nėpėr shekuj, e ilustroi kėtė zhvillim me shumė spjegime interesante prej lutjeve tė cilat janė pėrdorur, mėnyrave e deri tek formulat e pagėzimit dhe tė ashtuquajturave larjet e mėkateve. Pastaj kushteve tė cilat duhet ti plotėsoj dikush qė tė mer pjesė nė meshė. Me kalimin e kohės janė edhe pėrshkrimet e kėtyre procesimeve dhe lutjeve nė Mesharin romak. E tregon dallimet ndėrmjet pjesėmarrjes nė tubimin meshor, dhe tė drejtave qė tė marrin pjesė nė meshė. Kjo dukuri ėshtė ruajtur edhe nė ditėn e sotme nė lindje. Pra pėrpunimi i teksteve tė lutjeve zgjati me shekuj, dokumente pėr kėtė zhvillim egzistojn tė ruajtur nė Romė. Vlenė tė pėrmenden tre Meshar romak tė cilėt janė tė lidhur me Mesharin e Buzukut, Meshari special, i Konstantės, i shtypur 1457 nė Gutenberg, Meshari Abrediato, i shkurtuar, po tė njejtin vit i shtypur, dhe Meshari Romano, i shtypur 1474. Kėto Meshare janė pėr studiuesit e Mesharit tė Buzukut shumė tė rėndėsishėm, sepse pa e krahasuar Mesharin e Buzukut me kėta tre Meshar, nuk mund tė kuptohet as Meshari i Buzukut, prandaj kėshillė pėr studjuesit e Mesharit tė Buzukut: krahasoni kėto Meshar me Mesharin e Buzukut! Me krahasim mund tė pėrcaktohet se ēka pėrkthei Buzuku, ēka ėshtė letėrsi tek Meshari i Buzukut, me fjalė tjera ēka dhe si ka punuar Buzuku. Me 1570 botohet Meshari romak pėr herė tė parė si Meshar zyrtar. Si pėrfundim don Simon Filipaj na e dha biblėn nė gjuhėn shqipe, na mundėsoi tė bisedojm me zotin nė gjuhėn shqipe. Folėsi i ardhshėm Prof. dr. Zef Mirdita foli pėr traditėn e tė folurit shqip. Pėr kėtė traditė flet mė sė miri Meshari i Gjon Buzukut. Ėshtė si vėrtetim i egzistencės tė gjuhės sė shkruar shqipe. I pėrmendi edhe disa shkrime para Mesharit qė sot na shėrbejn si dokumente historike pėr egzistimin e tė folurit shqip edhe para shtypjes tė kėtij Meshari. E spjegoi nga pikėpamja historike rrethanat nė tė cilat ėshtė shkruar Meshari. Mė pastaj foli pėr domosdoshmėrin e egzistimit tė njė shtrese intelektuale me vetėdije tė lartė para dhe gjatė shkrimit tė Mesharit. Prandaj sipas mendimit tim Gjon Buzukun nuk duhet trajtuar vetėm si pėrkthyes por si njė krijues tė njė vepre me vlerė tė madhe. Edhe pse Buzuku ka pėrdorur gegėrishten veriore nė Mesharin e tij, ai ka dhėnė njė kontribut jashtėzakonisht tė madh nė standardizimin e gjuhės shqipe.  Prof. dr. Seit Mansaku, foli pėr orientimin kulturor tė shqiptarėve nė shekullin XV. I cili tha se Meshari i Gjon Buzukut ėshtė njė ngjarje madhėshtore kulturore. Fati, kultura dhe gjuha shqipe janė nė rendin e kulturave tė mėdhaja botėrore. Kjo kulturė e ka nismėn nė pėrhapjen e krishtenizmit qė luajti njė rol tė rėndėsishėm nė kėtė proēes. Kjo lidhėshmėri me botėn romane gjatė shekujve bėhet mburoj pėr t’a ruajtur gjuhėn, kulturėn dhe identitetin shqiptar mė vonė nga ndikimi grekė dhe sllavė. E ēka ka qenė prej rėndėsisė sė veēantė mburoj nga ndikimi osman. Si dėshmi pėr kėtė orientim prendimor tė shqiptarve ėshtė edhe braktisja dhe konvertimi nė katolicizėm tė kreut tė Principatės sė Arbėrit qysh nė fillim tė shekullit tė XIII. Deri nė ndėrhyrjen e Perandorisė osmane ėshtė forcuar katolicizmi tek shqiptarėt. I pėrmendi disa rrethana historike qė kanė pas ndikimin tė drejtėpėrsėdrejt nė shtypjen e Mesharit. Sė pari luftrat e shqiptarve tė bashkuar kundėr pushtuesve osman nėn udhėheqjen e Skenderbeut, pra krijimi i njė vetėdije mė tė lartė shoqėrore dhe kulturore. Pastaj pushtimi i trojeve shqiptare nga osmanėt pas vdekjes sė Skenderbeut, dmth. rreziku i drejtėpėrsėdrejtė qė tė humbet identiteti kombėtar. Ēka rezultoi me drejtimin e shqiptarve pėr ndihmė prendimit. Sė treti shekulli i Buzukut ėshtė koha kur zhvillohet lėvizje e protestantėve kundėr papės. Kjo dėshmohet me Kuvendin e Kuqit prej tė cilit i drejtohen pėr ndihmė papės. Njera prej ēėshtjeve ka qenė edhe pėrdorimi i gjuhės shqipe nė lutjet dhe meshat, me fjalė tjera nė liturgjit katolike. Edhe shkrimet e disa priftėrijve italian papės qė duhet lejuar pėrkthimin e Ungjillit nė gjuhėn bullgare, me arsyetim se vetė klerėt nuk e kuptojn gjuhėn latine, pati ndikim edhe tek Buzuku. Duhet pėrmendur edhe ndikimin e fqinjėve kroat, tė cilėt kishin krijuar kishėn e tyre dhe e mbajshin liturgjin nė gjuhėn e tyre. Duhet pėrmendur si veēori se Buzuku zgjodhi shkrimin latin pėr t’a botuar Mesharin dhe kėshtu i vuri themelet alfabetit latin nė gjuhėn shqipe. Pėrveq kėsaj ndoqi njė traditė popullore shqiptare. Pėrkundėr pėrpjekjeve tė mėvonshme qė nė alfabetin shqiptar tė futen elementet tė alfabeteve sllave, arabe e turke nuk ia dolėn tė ia arrijn kėsaj mu pėr shkak tė Mesharit tė Gjon Buzukut, pra si pėrfundim Buzuku ishte ai i cili i dha drejtimin e zhvillimit tė gjuhės shqipe. Prof. dr. Latif Mulaku, na prezentoi vendėshėrbimin tė mundshėm tė Gjon Buzukut dhe pėrkatėsia dialektore tė Mesharit. Profesori me shembuj dhe argumentacione tė shumta foli pėr gjuhėn e pastėr shqipe qė e pėrdorė Buzuku, drejtėshkrimin dhe stilin e rrjedhshėm dhe tė pėrsosur pėr atė kohė. Profesori edhe njėherė e pėrmendi pėrvjetorin e Mesharit dhe falenderoi organizatorit pėr kėtė simpozium i cili nė mėnyrė tė denjė e shėnon kėtė monument tė gjuhės shqipe siē e quajti Mesharin. Foli pėr pėrmbajtjen e Mesharit i cili ka mė shumė pėrshkrime tė liturgjive katolike, ka edhe pėrkthime tė psalmeve, uratave, por ka edhe tekste origjinale tė tia si urata dhe pėrgėzime pėr popullin shqipėtar. Buzuku nė shkrimet e tia origjinale shpreh dashurin e madhe ndaj popullit shqiptar. Nga pėrmbajtja e librit dhe fjalorit mjaft tė pasur qė e pėrdorė Buzuku pėrfundojm se ka pasur njė traditė e pasur e gjuhės shqipe, sė paku asaj gojore. Pėrkthimet e Buzukut shpesh nuk janė vetėm fjalėt por edhe mendime dhe tė pėrshtatura. Meshari ėshtė edhe njė material i pasur gjuhėsor pėr historin dhe dialektologjin e gjuhės tonė. Si tė tillė propozon profesori duhet studijuar nė mėnyra tė gjithėanshme nga studjues tė fushave tė ndryshme, gjuhėtarėt, historianėt, nga ana religjioze, fetare, etj. Pėr vendlindjen e Buzukut poashtu janė dhėnė mendime tė ndryshme dhe pėr fat tė keq ende nuk ėshtė zgjidhur nė mėnyrė tė kėnaqshme.  Nė tė vėrtetė janė shfaqur tri teza: e para pėrkatėsia e tė folurit veriperendimor, verilindore dhe tre pėrkatėsia e tė folurit veriperendimor tė malėsisė tė madhe. Pėr tė zbuluar vendlindjen e Buzukut na ndihmon gjuha e pėrdorur e tij nė libėr si dhe veēori dialektore. Pastaj tė dhėnat historike tė kėsaj kohe, etj. Unė i kam shqyrtuar fakte tė lartėpėrmendura kam ardhur nė pėrfundim qė gjuha e Mesharit mė sė shumti i pėrgjigjet bregut tė lumit Buna. Vendshėrbimi i Gjon Buzukut duhet tė ketė qenė fshati Shirgji. Profesori e pėrforcoi kėtė mendim tė vetin me disa spjegime gjuhėsore tė kėsaj ane dhe pėrputhjen e tyre me gjuhėn e Mesharit. I tha edhe disa rrethana historike tė asaj kohe tė cilat e forcojn kėtė thėnje tė tij. Pėrveq kėtyre profesori tha se nė shumė regjistra tė kėsaj ane ka mbiemra Buzuku ose tė ngjajshme. Profesori e pėrmendi edhe Milan Shufflain historian kroat i cili poashtu pėrmend faktin se ky breg i lumit Buna ka qenė qendėr katolike shqiptare nė atė kohė. Pėrveq kėsaj thotė se Buzuku ka qenė njė intelektual i vėrtetė, i cili ka njohur disa gjuhė tė huaja si altinishten, italishten, gjuhėn serbe, kroate dhe tė tjera. Prof. dr. Kolec Tapalli foli pėr Mesharin e Gjon Buzukut nga aspekti i materialeve dialektore. Me anė tė spjegimeve tė gramatikės dhe semantikės gjuhėsore tė pėrdorur nė Mesharė mund tė pėrfundojm se Buzuku i ka vu themelet tė elementeve tipike tė gjuhės sė sotme shqipe. Buzuku duke ditur se shtypėshkronja tė asaj kohe nuk kan pasur mundėsi tė shtypin shkronjat tė posaēme shqipe, ndihmohet me futjen e gėrmave ndihmėse qė tė shtyjė lexuesin tė “lexojė” shqip. Profesori foli pėr shumė forma tė pėrdorimit tė zanoreve dhe bashkėtingėllorėve, formave tė pėrdorimit tė tyre dhe ngjajshmėrit me gjuhėn e sotme. Si pėrfundim, nėse miren parasysh kėto fakte tė lartėpėrmendura, Gjon Buzuku ėshtė njė ndėr shkrimtarė mė tė mėdhenj shqiptar. Prof. dr. Mahmud Hysa na prezentoi ndikimin e faktorit tė jashtėm nė inkunabulat shqiptare. Kam njė privilegj tė marė pjesė nė njė simpozium tė kėtillė pėr tė cilin na lakmojn shumė popuj tjerė. Studimin e deritanishėm tė Mesharit e vėshtirėson fakti se i mungojn faqet dhe kopertinat, ēka ėshtė arsyeja se nuk dihet se ku ėshtė botuar. Prandaj studimi im ka shkuar nė drejtim tė krahasimit tė simboleve dhe e gjithė asaj ēka ka pėrdorė Buzuku me simbolikėn e asaj kohe tek tė tjerrėt. Si pėrfundim kam nxjerrė se vepra e Mesharit ėshtė shumė mė origjinale se sa ėshtė menduar deri mė tani. Meshari nuk mund tė studjohet pa marė parasysh tė arriturat epokale tė asaj kohe, zbulimet gjeografike, zbulimi i tipografisė lėvizėse, lėvizja humaniste, lėvizja protestante, etj. Mungon njė kėrkim mė i thellė shkencor qė tė pėrcaktohet me saktėsi se ku dhe kur ėshtė shtypur Meshari, jo vetėm tė vet Mesharit por edhe tė veprave tjera tė asaj kohe. Karakteristikė e zbulimit tė shtypėshkronjės ishte poashtu edhe shpejtėsia e pėrhapjes sė saj tek popuj tjerė. Nė studimin tim i mora parasysh zhvillimin dhe pėrhapjen tek fqinjėt tonė, psh. Italia, Kroacia, Mali i Zi. Kėto shtypėshkronja duhet marė nė shqyrtim sepse ndėr kėto shtypėshkronja duhet kėrkuar vendbotimin e Mesharit. Pėr fat tė keq tė gjitha kėto shtypėshkronjat me ardhjen e turqve mbyllen, dhe ne nuk kemi tė dhėna tė librave tė shtypura nėpėr kėto shtypėshkronjat. Pėr studimin e vendbotimit tė Mesharit duhet tė miren nė studim shtypshkronjat tė mshehta tė asaj kohe psh. Shtypshkronja nė malin Tare nė Mal tė Zi dhe tė ngjajshme. Profesori foli pėr shumė libra tė shtypura nė kėtė kohė, tė cilat sipas tij duhet ende tė studjohen dhe shqyrtohen. Propozon tė studjohen edhe libra tė shtypura nė Shkodėr, Durrės, Tivari, Obodi dhe nėpėr vendet tjera tė kėsaj treve. Hipoteza mė e qėndrueshme deri mė tani mbetet Venediku si vendbotim i Mesharit. Kėtė hipotezė e forcon edhe fakti se nė Venedikė ka egzistuar njė koloni e fortė tė shqiptarve tė cilėt sipas tė gjitha gjasave e kan pėrkrahur Buzukun. Pėr kėtė koloni dihet nga historia se ka qenė mjaft e edukuar, kan hapur edhe shkollėn shqiptare nė Venedikė. Edhe pse pėr fat tė keq ka punuar vetėm njė vit. Mund tė propozojm se Buzuku mund tė ketė pa tė arsyeshme qė vetėm pėr kėtė komunitet tė shtyp kėtė libėr nė gjuhėn shqipe. Janė edhe rrethana tė jashtme qė patėn ndikim tek Buzuku. Kjo ishte koha kur shtypeshin libra me tė madhe, dhe ate me shumė ribotime. Rėndėsi tė madhe patėn takimet e Koncilieve nė tė cilėn dihet se kan mar pjesė edhe klerikė nga kėto anė. Rezultuan me lejen qė tė pėrkthehen libra kishtare. Prof. dr. Engjell Sedaj na prezentoi punimin e tij rreth pėrkthimeve tė dy poezive mė tė mira nė Mesharin e Gjon Buzukut.  Libri si i tillė simbolizon dijen, kurse poezia artin. Ky libėr e venė popullin shqiptar nė pozitė tė barabartė kulturore me popuj tjerė tė lashtė europian. Meshari i Buzukut ka vlera tė pakrahasueshme historike e letrare tė qenjės kombėtare shqiptare dhe tė artit letrar. Pėrmbajtja e tij liturgjike e lidh artin me shtresat mė tė gjėra tė popullit, krijesės shpirtėrore tė shqiptarve. Shikuar nga aspekti letrar libri mund tė ndahet nė tri pjesė formale: tekstet fragmentare nė prozė, poezi dhe pasthėnje. Pėrveq pėrkthimeve nga tekste burimore latine, psalmave, uratave, etj, Buzuku dha edhe dy poezi origjinale tė tij. Kėto poezi janė tė shkruara si urata. Kėto dy poezi konsiderohen si poezi tė para shqiptare. Mė tutje profesori i lexoi poezit dhe foli pėr bukurit e kėtyre poezive, pėr pėrkthimin e bukur qė e bėri Buzuku dhe faktin se as sot nuk kishim mujt t’i pėrkthejm mė mirė. Si pėrfundim mund tė nxjerim se Buzuku na dėshmon edhe frymzimin e lartė pėr kombin nė kėto poezi. Pėrveq pėrkthimit autori e jep edhe shpjegimin e tyre, ēka dėshmon pėr talentin e madh tė poetit edhe si pėrkthyes. Mund tė konstatojm nė fund se Buzuku ishte poet i lindur. Pėrkthimi i tij nga latinishtja ėshtė njė kreavitet i madh, kurse nė rastin e Buzukut mer formėn e njė reformatori tė gjuhės shqipe. Nė fund nė emėr tė kryesisė sė punės Prof. dr Martin Berisha i falenderoi pjesėmarėsve dhe ligjeruesve dhe thiri tė pranishmit nėse kan ndonjė pyetje. Nga publiku njė zonjė pyeti se a kan egzistuar shkrimet me dorė nė gjuhėn shqipe para kėtij librit tė shtypur. Pyetjes iu pėrgjegjė Prof Zef Mirdita se natyrisht se kan egzistuar shkrimet me dorė nė gjuhėn shqipe, pėrmendi disa emra tė njohur qė kan shkruar pėr kėtė ēėshtje. Nga publiku patėm edhe pyetjen se sa janė tė sigurtė shkenctarė dhe tė pranishmit se Meshari i Gjon Buzukut ėshtė me tė vėrtetė libri i parė dhe i vetėm i shtypur nė gjuhėn shqipe. Kėsaj pyetjeje iu pėrgjegj Prof. dr. Martin Berisha i cili tha se deri mė tani po, e nėse gjindet edhe ndonjė do tė ishte edhe mė mirė. Edhe njė koment pati nga ana e publikut, u shpreh mendimi se ky simpozium dėshmon se sa punė dhe vullnet nevojitet qė tė shpjegohen faktet historike, dhe se ky simpozium duhet tė jetė njė nxitje qė tė organizohet njė projekt nė nivel tė lartė kombėtarė pėr kėtė monument tė gjuhės shqipe si e quajtėn shumica e folėsve, me shkenctarė tė tė gjitha lamive dhe tė studjohet Meshari i Gjon Buzukut nga tė gjitha aspekte:  gjuhėsor, letrar, filologjik, historik, fetar, etj,. Si pėrfundim nga ana jonė: simpoziumi pati sukses tė madh, i vuri nė sipėrfaqe se sa me rėndėsi janė studime tė tilla, sa mirė ėshtė tė mblidhen me njė vend kaq shumė ekspertė tė lamive tė ndryshme, dhe sa mirė ėshtė pėr neve qė jetojm nė Kroaci tė marim pjesė nėpėr kėto simpoziume.